Mặc cả với Iran

Gần đây Tổng thống Trump chần chờ tấn công quân sự vào Iran, cho rằng đàm phán là tối ưu để chấm dứt chiến tranh Mỹ-Iran. Trái lại, một số người chủ chiến cho rằng phải tấn công quân sự mạnh vào hạ tầng cơ sở để làm cho Iran suy sụp hoàn toàn, rồi Iran phải đầu hàng vô điều kiện. Dường như TT Trump bao vây kinh tế, tạo sức ép và hăm dọa nhiều hơn là mở cuộc tấn công quân sự.

Một message nhận được qua phone của ông Trump (hay từ người trong nhóm của TT Trump) với chủ đề Trump Medecine: nhưng nội dung khi mở ra thì chứa đựng:
“Just signed a HISTORIC peace deal with Iran – Something they said could NEVER be done.
For decades, weak leaders have failed. Today I delivered. This is a tremendous victory for AMERICA, for peace, and for the incredible men and women of our military who made it possible. A great day for our country! Thank You.”
dịch:
“Vừa ký kết một thỏa thuận hòa bình MANG TÍNH LỊCH SỬ với Iran – điều mà người ta từng nói là KHÔNG THỂ thực hiện được.
Trong nhiều thập niên, các nhà lãnh đạo yếu kém đã thất bại. Hôm nay, tôi [Trump] đã làm được điều đó.
Đây là thắng lợi to lớn của NƯỚC MỸ, vì hòa bình, và dành cho những người lính nam nữ tuyệt vời trong quân đội của chúng ta, những người đã biến điều này thành hiện thực.
Một ngày TUYỆT VỜI cho đất nước chúng ta! Xin cảm ơn.”

Không biết thứ Sáu ngày 19 tháng 6 năm 2026 Mỹ và Iran có ký thỏa thuận khung về hòa bình hay không? Tình trạng bấp bênh này từ lâu phải chờ đến phút chót mới biết chắc là có hay không? Dù các báo lớn và đài truyền hình đều đồng loạt loan đưa tin là có. Nhưng nếu có, đó chỉ là thỏa thuận khung và có 60 ngày ngưng chiến để thảo luận chi tiết về thỏa thuận khung đó.

Tin của Tạp chí Economic đưa ra thảo thuận khung có 14 điểm:

1. Ngừng bắn vĩnh viễn giữa Hoa Kỳ và Iran.
2. Chấm dứt các hoạt động quân sự trên các mặt trận liên quan, kể cả Lebanon.
3. Mở lại eo biển Hormuz cho lưu thông hàng hải quốc tế.
4. Gỡ bỏ dần phong tỏa hải quân đối với Iran.
5. Bảo đảm tự do hàng hải tại Hormuz.
6. Khởi động đàm phán kỹ thuật 60 ngày về chương trình nguyên tử Iran.
7. Iran cam kết không chế tạo hoặc sở hữu vũ khí nguyên tử.
8. Tăng cường thanh sát nguyên tử quốc tế tại Iran.
9. Thảo luận về việc giải tỏa kho uranium làm giàu cao của Iran.
10. Nới lỏng hoặc dỡ bỏ từng phần các biện pháp trừng phạt kinh tế.
11. Giải ngân khoảng 24–25 tỷ USD từ tài sản của Iran bị phong tỏa ở nước ngoài.
12. Cho phép Iran xuất khẩu dầu trở lại theo lộ trình tuân thủ thỏa thuận.
13. Xem xét thành lập quỹ tái thiết và đầu tư quốc tế cho Iran (một số nguồn nói tới quy mô khoảng 300 tỷ USD).
14. Tiến tới một hiệp ước hòa bình toàn diện sau khi hoàn tất giai đoạn đàm phán 60 ngày.

Thoả thuận khung này, còn gọi là Bản ghi nhớ (Memorandum of Understanding/MoU), là bản tin từ Iran nhưng chưa được công bố chính thức, nên có một số khác biệt nhỏ giữa các báo chí đua tin.

Đúng! Là như dựa vào 14 điều trên thì Mỹ đã đạt được một chiến thắng trên một số điều kiện mình muốn, như điều 7 và 8: Iran cam kết không chế vũ khí nguyên tử và được tăng cường thanh tra và quan sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế; về chi tiết sẽ có 60 ngày để thảo luận? Trong 60 ngày đó, chắc chắn Iran sẽ đôi co đòi tiếp tục làm giàu chất uranium cho mục đích dân sự. Nếu trong 60 ngày đàm phán mà Iran không chịu từ bỏ hoàn toàn  chế tạo vũ khí nguyên tử thì Mỹ có trở lại biện pháp quân sự với Iran hay chấp nhận tình trạng đã kéo dài từ gần 40 năm qua (từ ngày có cuộc cách mạng Hồi giáo)? Đó là điểm then chốt tranh cải giữa hai bên trong các cuộc họp trong 60 ngày tới.

Điểm thứ hai là mở lại eo biển Hormuz (điều 5), cho phép lưu thông hàng hải quốc tế để giải quyết sự phụ thuộc của kinh tế thế giới vào nguồn năng lượng di chuyển qua eo biển này. Có thể đây là điểm mà Mỹ sẽ thực hiện được, vì Iran không thể cứng đầu trong khi cả thế giới, kể cả những đồng minh của Iran như Trung Cộng đều muốn như vậy!

Điểm thứ ba là: chấm dứt các hoạt động quân sự trên các mặt trận liên quan (điều 2), kể cả Lebanon. Việc chấm dứt này không đề cập đến việc Iran có tiếp tục viện trợ cho Hezbollah, Houthi và Hamas trong tương lai không. Đây là điểm mà Do Thái rất lo ngại, cho nên Do Thái có những hành động tấn công Hezbollah ở Lebanon để phá bĩnh thỏa hiệp giữa Mỹ và Iran.

Giá trị của MoU:

MoU không phải là hiệp ước (Treaty) nên không có giá trị pháp lý như hiệp ước hay hiệp định quốc tế; nó thể hiện các bên đã đạt được sự đồng thuận về các nguyên tắc chung. MoU thường là bước đầu trước khi đàm phán một hiệp định hoặc hiệp ước chính thức.

Nhìn vào nội dung 14 điểm của MoU, đó là một chiến thắng của Mỹ. Trong nước Iran, dân cực đoan xuống đường chống đối MoU, hô khẩu hiệu đòi giết những người đứng ra đàm phán như ngoại trưởng Abbas Araghchi và chủ tịch quốc hội Mohammad Ghalibaf. Đám dân cực đoan này chắc chắn do sự xúi dục và bảo bệ của Vệ Binh Hồi Giáo Iran (IRGC/Islamic Revolutionary Guard Corps). Kể cả IRGC hằng đêm phóng drone tấn công tàu chiến của Mỹ ở eo biển Hormuz và vùng biển Oman để khiêu khích chiến tranh với Hải quân Mỹ.

Mục đích chiến tranh từ buổi đầu:

Muc đích ban đầu của Mỹ và Do Thái oanh kích vào Iran gồm ba mục tiêu chính:
– Phá hủy những cơ sở chế tạo bom nguyên tử, chấm dứt khả năng của Iran chế tạo vũ khí nguyên tử.
– Phá hủy những cơ sở của Iran chế tạo hỏa tiễn đạn đạo, giới hạn tối đa sự phát triển của hỏa tiễn tầm trung và tầm xa.
– Giải thể chế độ thần quyền Hồi giáo tại Iran; chấm dứt sự hỗ trợ của Iran đối với những phiến quân vệ tinh như Hezbollah, Houthi, Hamas … 

Qua 14 điều trong MoU, thấy rõ ba mục tiêu của Hoa Kỳ và Do Thái chỉ đạt một phần nào vì các cơ sở làm giàu uranium vẫn không bị phá hủy hoàn toàn, nên họ có 60 ngày để thảo luận chi tiết.

Còn 2 mục tiêu giới hạn tinh chế hỏa tiễn đạn đạo và giải thể chế độ Hồi giáo ở Iran không thấy đề cập đến trong MoU.

Có một điều là khi chế độ thần quyền Hồi giáo ở Iran còn thì việc xưng hùng xưng bá ở Trung Đông vẫn là một tham vọng của Iran, ước muốn chế tạo vũ khí nguyên tử vẫn tồn tại, hăm dọa tiêu diệt Do Thái ra khỏi bản đồ thế giới chưa chấm dứt thì thử hỏi hòa bình có đem lại kết quả đích thực trong tương lai hay không? Hay Iran chỉ lùi lại một bước để phóng những bước xa hơn?

Đều này, hai người có tiếng nói trọng lượng trên chính trường hiện nay là cựu ngoại trưởng Mike Pompeo và cựu Phó Tổng thống Mike Pence đều lên tiếng là không thể tin vào những lời hứa của người Iran. Biện pháp quân sự là cách duy nhất để chiến thắng, vừa đánh vừa đàm sẽ chuốc lấy sự thất bại như trong quá khứ.

Hoa Kỳ, ngày 17 tháng 6 năm 2026

Lê Thành Nhân