Di ảnh nhà cách Mạng VNQDĐ Bùi Tư Toàn

Bùi Tư Toàn sinh năm 1894 tại Tổng Xuân Lũng, mất ngày 17/6/1930 tại làng Yên Báy. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống yêu nước, thân phụ là cụ Bùi Tư Thuận đỗ cử nhân năm 1903 nhưng không ra làm quan mà theo phong trào cần vương chống Pháp. Thân mẫu là cụ bà Nguyễn Thị Liễu.
Lớn lên, ông Bùi Tư Toàn noi gương thân phụ tham gia tổ chức Việt Nam Quốc Dân Đảng do ông Nguyễn Thái Học lãnh đạo. Lúc bấy giờ ở tổng Xuân Lũng (tổng thời bấy giờ là đơn vị hành chánh có nhiều xã thôn nhưng nhỏ hơn huyện) có tổ chức Việt Nam Quốc Dân Đảng hoạt động rất mạnh. Tại đây có cơ sở sản xuất vũ khí ở rừng Mã Cao. Cũng tại căn cứ này, nghĩa quân Việt Nam Quốc Dân Đảng (gồm chi bộ Xuân Lũng, Cao Mại, Kinh Kệ) làm lễ thượng cờ tham gia cuộc Tổng Khởi Nghĩa Yên Báy (nay đổi tên Yên Bái)  ngày10/02/1930.

Cuộc khởi nghĩa không thành công! Bùi Tư Toàn và các đồng chí VNQDĐ bị thực dân Pháp bắt. Riêng tổng Xuân Lũng có 27 người bị bắt, 3 người bị tử hình là Đặng Văn Tiệp (Cai Tiệp); Đặng Văn Lương (Tài Lương) và Bùi Tư Toàn (Cả Toàn); Còn 24 người bị kết án khổ sai lưu đầy biệt xứ đi Côn Đảo hoặc tại Guyan, Nam Mỹ  trong rừng Amazon thuộc Pháp. Các ông Đặng Văn Tiệp, Đặng Văn Lương cùng Nguyễn Thanh Thuyết bị hành quyết vào ngày 8/3/1930. Còn ông Bùi Tư Toàn, Nguyễn Thái Học, Phó Đức Chính, Bùi Văn Chuẩn… thì bị đưa về giam ở nhà lao Hoả Lò (Hà Nội), đến ngày 17/6/1930 mới bị hành quyết tại thị xã Yên Báy.

 “Trước ngày xử một tuần, Pháp đưa máy chém từ Hoả Lò lên thị xã Yên Báy. Chiếc máy này được đưa từ “nước Pháp” sang bằng tàu thuỷ để hành quyết các chiến sĩ cách mạng. Người điều khiển máy chém là Cai Công”.

Các nhà báo đương thời kể lại: “Các chiến sĩ Việt Nam Quốc Dân Đảng được đưa lên thị xã Yên Báy ban đêm bằng đường tàu hoả rồi đưa ngay tới pháp trường Yên Báy, có khoảng 400 lính vây kín. Công chúng người Việt không đông, hoàn toàn im lặng, đau xót, thương tiếc và kính trọng những người yêu nước bị xử chém”.

Phút cuối cùng của liệt sĩ Bùi Tư Toàn khi bước lên máy chém hiên ngang như một anh hùng. Đúng 5h15’ ngày 17/6/1930, tên công sứ Debetline cùng 4 người lính mang súng lưỡi lê tuốt trần và 2 lính tay không đưa các chiến sĩ ra pháp trường. Cai Công dẫn người đầu tiên là Bùi Tư Toàn đưa vào tấm ván, kê đầu vào lỗ máy chém. Bùi Tư Toàn mới hô được mấy tiếng “Việt Nam muôn…” liền bị lính bịt miệng lại, rồi đao phủ Cai Công giật lưỡi dao phập xuống cổ rạng sáng ngày 17/06/1930.

Thi hài nhà yêu nước Bùi Tư Toàn được chôn tập thể tại khu tưởng niệm tại Thành Phố Yên Báy. Cách đây 4 năm cháu chắt của ông đã tới đây trồng cây lưu niệm, thắp hương tưởng nhớ với lòng thành kính, tự hào. Tên ông được ghi trong danh sách 13 liệt sĩ bị chém đầu ngày 17/6/1930 và được đặt tên Bùi Tư Toàn cho một con đường tại quận Bình Tân, huyện Bình Chánh thành phố Sài Gòn. Đây là một vinh dự lớn không chỉ cho gia đình liệt sĩ Bùi Tư Toàn mà còn cho đồng bào xã Xuân Huy, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ.

Admin website https://vietquoc.org