Nói đến Iran thì phải nhắc đến lịch sử của nước này, nếu bỏ qua yếu tố lịch sử của họ, chúng ta sẽ khó hiểu được cuộc biểu tình ở Iran ngày nay sẽ đi về đâu?
Iran tiếng Việt gọi là Ba Tư, diện tích rộng thứ 17 trên thế giới gần 1,6 triệu km2, dân số gần 92 triệu người. Dân Iran tự hào nhất quốc vương Cyrus Đại Đế. Ông lên ngôi vào năm 546 trước Công Nguyên, một nhân vật mà dân Ba Tư coi như vị quốc tổ; ông thống nhất các bộ tộc người Ba Tư, mở rộng bờ cõi từ Đông sang Tây có biển có núi, ông có chính sách cai trị khoan dung, ông cho ra bản tuyên ngôn nhân quyền sớm nhất của loài người, khẳng định quyền tự do tôn giáo và quyền tự cai trị của các bộ tộc dưới quyền; ông giải phóng dân tộc lưu đày. Trong thời kỳ ông cai trị đem đến cho người dân Ba Tư nhiều phúc lợi và có đời sống sung túc.

Ba Tư bị quân Mông Cổ xâm chiến từ năm 1920, tiếp theo bị kéo dài sự tranh giành giữa hai đế quốc Nga và Anh trên đất Ba Tư.

Một yếu tố khác quan trọng không kém về người người phụ nữ Iran rất thông minh qua chuyện “ngàn lẻ một đêm”. Chuyện người phụ nữ chinh phục được vị vua tàn bạo Shahryar là cưới vợ qua một đêm rồi giết vào sáng hôm sau. Khi nàng Sheherazade về làm vợ vua Shahryar, hằng đêm cô ta kể chuyện cho vua nghe, đặc biệt cô biết phải dừng lại ở đoạn gay cấn nhất, chờ đêm sau kể tiếp. Nhờ thế, Sheherazade kéo dài sự sống đến 1001 đêm, đồng thời làm cho nhà vua thay đổi đức tính tàn bạo. Đó là câu chuyện cho là người phụ nữ Ba Tư rất thông minh, thế mà đến thế kỷ thứ 21 khi ra đường phải trùm khăn kín mặt trong không khí sa mạc nóng bức! Đó là một nghịch lý do giáo quyền Hồi Giáo ở Iran hiện nay áp dụng.

Thời đại phong kiến Ba Tư:

Năm 1921, Reza Shah Pahlavi có cuộc đảo chính lật đổ chính quyền Ba Tư và lên làm vua. Năm 1941 quân Đồng Minh muốn chiếm những giếng dầu ở Iran, buộc vua Reza Shah nhường ngôi lại cho con trai Mohammad Reza Pahlavi với hy vọng ủng hộ quân đồng minh (Anh-Mỹ) hơn; đến đây chúng ta thấy bóng dáng của Mỹ đã xuất hiện vào nội tình Iran từ đấy.
Năm 1953, Iran quốc hữu hóa những giếng dầu tư nhân của Anh-Iran; đã bộc lộ tính cách chống đối quân đồng minh Anh-Mỹ và nghiêng về Nga Xô cho đến nay. Cả gia đình Pahlavi cai trị Iran theo chế độ phong kiến như bao nhiêu chế độ phong kiến khác trên thế giới, vị vua cầm đầu độc đoán nắm hết quyền sinh sát trong tay.

Cách mạng Hồi Giáo năm 1979 

Năm 1979, giáo sĩ Ruhollah Khomani chiếm được cảm tình của đa số người Hồi Giáo Iran thuộc hệ phái Shia, những người theo chủ nghĩa tự do quá đà và những đảng viên cộng sản ở Iran… họ tiến hành cuộc Cách Mạng Hồi Giáo năm 1979, lật đổ triều đình phong kiến Pahlavi buộc họ phải chạy trốn khỏi đất nước Iran. Giáo sĩ Khomani lên nắm quyền tối thượng “cha truyền con nối”, thành lập một nhà nước Iran có tên Cộng Hòa Hồi Giáo Iran từ cuối năm 1979 cho đến nay, hiện nay Giáo Chủ Ayatollah Ali Khomani có quyền lực tối cao (supreme leader); những ai muốn ra ứng cử Tổng Thống Iran phải có sự đồng ý của Khomani mới được. Giáo Chủ Khomani lên nắm quyền đưa Iran theo Nga-Tàu, chống lại Mỹ và các nước dân chủ Tây phương.

Liên tục năm 2017-2018 có nhiều cuộc biểu tình của dân chúng Iran nổi lên chống lại chế độ giáo quyền độc tài của Khomani theo những mức độ khác nhau. Tháng 12/2019, một loạt các cuộc biểu tình người dân nổ ra ở nhiều thành phố ở Iran nhưng bị Khomani đàn áp; cuộc biểu tình từ ngày 25/12/2025 tiếp tục đến nay có tính cách quyết liệt hơn so với các cuộc biểu tình trước đây!

Sức mạnh của Cộng Hòa Hồi Giáo Khomani 

Ở Iran có hai hệ thống quân đội song hành, một là để bảo vệ chính trị và hai quân chính quy để bảo vệ đất nước.

1) Lực lượng bảo vệ chính trị IRGC (Islamic Revolutionary Guard Corps) tiếng Việt gọi Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo Iran: là một lực lượng an ninh đặc biệt bảo vệ quyền lực cai trị; IRGC báo cáo trực tiếp với lãnh tụ Tối Cao Hồi Giáo Iran (Supreme Leader), không qua Tổng Thống. Lực lượng này có quyền hạn lớn nhất và quân số lên đến hàng triệu người gồm Lục quân, Hải quân, Không quân, Phòng không, Basij (dân quân tự vệ), Quad forces (Đơn vị tinh nhuệ tác chiến ở nước ngoài hỗ trợ cho các phiến quân Hamas, Houthi, Hezbollah). 

2) Quân đội truyền thống: chịu trách nhiệm bảo vệ lãnh thổ, biên giới và an ninh quốc gia gồm: Lục quân, Hải quân; Không quân và Lực lượng Phòng không. Quân số chừng vài trăm nghìn người.

Qua trên, chúng ta có thấy Lực Lượng Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo rất đông dưới sự lãnh đạo tối cao của Giáo Chủ Khomani, đó là lực lượng chủ chốt, nuôi dưỡng các phiến quân nổi loạn khắp vùng Trung Đông. Iran dưới sự lãnh đạo của Giáo chủ Khomani tạo ra một chế độ Hồi Giáo muốn chế bom nguyên tử để tiêu diệt dân tộc Do Thái và chống Mỹ tới cùng.

Cuộc biểu tình của người dân Iran lần này do đâu?

Đã nhiều cuộc xuống đường của người dân Iran trong những năm trước đây bị IRGC đàn áp, lần này theo tin tức từ nhà nước Iran cho biết cuộc xuống đường xảy ra khắp nước hơn nửa tháng nay đã có gần 500 người chết (gồm 400 người dân xuống đường và 100 lực lượng an ninh của IRGC). Theo những người dân chạy được ra nước ngoài, qua ngã biên giới Thổ Nhĩ Kỳ-Iran cho biết là số người biểu tình đã thương vong gấp bội lần. Lực lượng IRGC bắn người biểu tình từ trên các nóc nhà, họ ria súng liên thanh vào ngực đoàn người biểu tình…

Nguyên nhân xuống đường lúc đầu là do khủng hoảng kinh tế trầm trọng, đặc biệt là đồng tiền Iran (Real) bị mất giá, chừng 1,4 – 1,6 triệu Real đổi lấy 1 đô-la Mỹ; vật giá sinh hoạt hằng ngày leo thang cao ngất ngưởng, người dân không thể kham nổi, lại thêm lòng dân bất mãn với chính sách cai trị hà khắc của Giáo Quyền Hồi Giáo đã làm cuộc biểu tình lan rộng từ thành phố đến nông thôn.

Đã như thế, nhà nước Hồi Giáo Iran không chịu đối diện với sự thật để thay đổi, mà truyền thông nhà nước tuyên truyền là người dân xuống đường là do thế lực ngoại bang (Mỹ và Israel) xúi dục và hỗ trợ!

Cuộc biểu tình chuyển hướng đòi lật đổ chế độ Giáo Quyền của Khomani để thành lập một thể chế chính trị dân chủ thế tục, đã vùng lên như vũ bảo khi nghe Tổng Thống Trump tuyên bố trên mạng Truth Social: “nếu nhà nước Iran tiếp tục giết các nhà biểu tình ôn hòa, Mỹ sẽ đến cứu họ”.
Hiện TT Trump có những dấu hiệu di chuyển quân đội áp sát gây sức ép nhà nước Giáo Quyền Khomeni phải chạy ra nước ngoài. Tổng Thống Trump ủng hộ người biểu tình Iran, kêu gọi họ tiếp tục phản kháng, đặt điều kiện ngoại giao với nhà nước Iran bằng cách hủy bỏ các cuộc gặp gỡ, tuyên bố gây sức ép với giáo quyền Iran về cả hai mặt kinh tế và quân sự nếu Iran tiếp tục đàn áp bằng bạo lực đối với người dân biểu tình ôn hòa.

Ngày 15 tháng 1 năm 2026 , bỗng nhiên ông Trump bày tỏ sự tin tưởng một nguồn tin từ Iran báo cáo rằng: “đàn áp bạo lực đã dừng lại”,  “các vụ hành quyết và sát hại biểu tình đã tạm dừng”, TT Trump nói ông nhận được tin tức đó từ các nguồn tin đáng tin cậy. Dù vậy, Washington vẫn tiếp tục theo dõi để xem sự tình ra sao?

Theo những nguồn tin khác và qua khẩu khí của giới chức cao cấp IRGC thì việc hành quyết đang xuống đến từng nhà, về mặt thông tin hoàn toàn không liên lạc được trên Internet và điện thoại. Tuyên bố của giới chức cao cấp IRGC là sẽ bắt và hành quyết đến người biểu tình cuối cùng. Trên truyền hình Iran hăm dọa chắc chắn sẽ giết Tổng Thống Trump: “đừng để bỏ lỡ lần này” đối với Trump!

Tình hình biểu tình đến ngày 16 tháng 1 năm 2026:

Trên đường phố Iran các cuộc biểu tình của dân chúng có vẻ hạ nhiệt, phía nhà nước Iran vẫn đàn áp và kiểm soát internet và điện thoại nghiêm ngặt; từ ngày 8/01/2026, nhà nước Hồi Giáo Iran đã cắt toàn bộ Internet và điện thoại trên toàn quốc để chấm dứt sự liên lạc giữa những người biểu tình với nhau, và cắt đứt việc chuyển thông tin ra ngoài nước. Hệ thống Starlink của Elon Musk bị phá sóng nên hoạt động không hữu hiệu. Đây là cách bịt miệng bằng cách cắt đứt liên lạc thông tin “nội bất xuất ngoại bất nhập” để tạo tình trạng xã hội như một hố đen thăm thẳm dễ dàng tiêu diệt người biểu tình…
Phản ứng quốc tế gia tăng: Liên Hiệp Quốc kêu gọi có buổi họp khẩn và đưa ra biện pháp trừng phạt  nhà nước Iran vào ngày 16/02/2026.
Phản ứng của Hoa Kỳ: Căng thẳng giữa Hoa Kỳ-Iran vẫn cao. Tuy vậy, không có dấu hiệu leo thang thành chiến tranh. Có tin đồn là Hoa Kỳ nhắm đến tiêu diệt những nhân vật chủ chốt của Iran.

Ai thay thế  lãnh đạo Iran nếu cuộc biểu tình thành công:

Người lãnh đạo trong nước thì bí mật chưa dám xuất hiện (dĩ nhiên), tại hải ngoại bấy lâu nay người ta thường nghe tên Reza Pahlavi, ông là  con trai cả của vua Mohammad Reza Pahlavi, vị vua phong kiến cuối cùng của Iran trước Cách Mạng Hồi Giáo 1979. Là một thái tử lưu vong sau khi cha ông bị lật đổ, ông sống ở tiểu bang Maryland, Hoa Kỳ từ năm 1978.
Trong tình hình biểu tình rộng khắp ở Iran, ông Reza Pahlavi kêu gọi dân chúng và lực lượng an ninh ủng hộ phong trào biểu tình lật đổ chế độ giáo quyền, thúc đẩy thay đổi chính trị đi theo hướng dân chủ. Ông xuất hiện là một nhân vật biểu tượng trong cộng đồng đối lập Iran tại hải ngoại.

Sự ủng hộ của quần chúng Iran đối với Reza Pahlavi

Mặc dù ông nhận được sự chú ý, đặc biệt khi các cuộc biểu tình xảy ra, sự ủng hộ của ông trong nội địa Iran vẫn không thống nhất. Ông từng tuyên bố rằng nếu chế độ giáo quyền sụp đổ, kế hoạch tương lai của Iran do người dân quyết định. Hiện ông không có dấu hiệu được ủng hộ mặn mà của Hoa Kỳ. Mỹ xem Reza Pahlavi là một nhân vật có tiềm năng, nhưng không phải lá bài duy nhất.

Kết: 

Hiện nay Giáo Chủ Khomani 86 tuổi vẫn ngồi lỳ và tiếp tục ra lệnh đàn áp người biểu tình Iran, Giáo quyền Hồi Giáo Iran có kinh nghiệm đàn áp nhiều cuộc biểu tình  trước đây và họ học kinh nghiệm đàn áp từ Nga và Trung Cộng cho nên khó nói là cuộc biểu tình lần này có thành công hay không? Hai lực lựng quan trọng là tình báo CIA của Mỹ và Mossad  của Do Thái là những yêu tố quan trọng trong việc thành bại lật đổ chế độ Giáo Quyền Khomani của Iran hiện nay.

Hoa Kỳ, ngày 16 tháng 1 năm 2026

Lê Hoành Sơn